پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

بازخوانیِ صلاحیت قضایی جهانیِ مطلق در حقوق کیفری ایران؛ با نگاهی به تجربه بلژیک

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشگاه عدالت، تهران، ایران.
چکیده
مواد 18 و 19 از طرح «صلاحیت رسیدگی محاکم جمهوری اسلامی ایران در خصوص جرایم بین‌‌الملل» که در 25 تیر 1404 خورشیدی، ‌‌توسط هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی اعلام وصول شده، در مقام برقراری صلاحیت جهانیِ محاکم داخلی برای رسیدگی به نسل‌زدایی، جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت و تجاوز است. چنین صلاحیتی به مراجع قضایی ملی اجازه می‌‌دهد که به جرایم مهم بین‌‌المللی که پیش‌‌تر رسیدگی به ‌‌آنها در صلاحیت دادگاه بین‌‌المللی کیفری قرار گرفته است، رسیدگی کنند. مواد مذکور، اِعمال صلاحیت را به شروطی محدود مقید نموده‌‌اند و از دیگر شروطِ صلاحیت قضایی جهانی و نیز الزامات ماده 9 قانون مجازات اسلامی سخنی نیست. در این مقاله تلاش شده است تا با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و از خلال سطور مواد قانونی، مقاصد موردنظر تدوین‌کنندگان طرح در تعیین صلاحیت کیفری تبیین شود. بدین منظور نخست به بررسی صلاحیت قضایی جهانی مطلق پرداخته شده و سپس یافته‌های حاصل از مفاد مواد قانونی در قالب پیش‌فرض‌هایی ارائه گردیده است. در پایان نیز ضمن بررسی ابهامات و ایرادات مواد مذکور، تجربه کشور بلژیک در کاربست شتاب‌زده صلاحیت قضایی جهانی مطلق مورد واکاوی قرار گرفته است. نویسنده با تأکید بر اهمیت صلاحیت جهانی در پاسخگو نگه داشتن افراد برای جنایات جدی بین‌المللی، استدلال می‌کند که صلاحیت در نظر گرفته‌شده در طرح پیشنهادی، به تعریف مجددِ حدود و ثغور و مختصات نیاز دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Revisiting Absolute Universal Jurisdiction in Iranian Criminal Law: Reflections in Light of the Belgian Experience

نویسنده English

Alireza Nourian
PhD in Criminal Law and Criminology, Adalat University, Tehran, Iran.
چکیده English

Articles 18 and 19 of the Draft Bill on the “Jurisdiction of the Courts of the Islamic Republic of Iran with respect to International Crimes,” formally introduced before the Islamic Consultative Assembly on 16 July 2025, seek to establish a framework of universal jurisdiction for Iranian domestic courts in relation to genocide, war crimes, crimes against humanity, and the crime of aggression. Such jurisdiction authorizes national judicial authorities to prosecute serious international crimes traditionally regarded as falling within the competence of international criminal tribunals, most notably the International Criminal Court. The aforementioned provisions subject the exercise of universal jurisdiction to a limited number of conditions, while remaining silent regarding several other requirements ordinarily associated with the exercise of universal criminal jurisdiction, including the broader considerations reflected in Article 9 of the Islamic Penal Code. Against this background, the present article seeks, through doctrinal analysis and library-based research, to elucidate the underlying legislative intentions informing the proposed jurisdictional framework. To this end, the study first examines the concept and theoretical foundations of absolute universal jurisdiction, before identifying and analyzing the assumptions and implications that may be inferred from the text of the proposed provisions. The study further addresses the ambiguities and deficiencies embedded within the draft legislation and subsequently examines the experience of Belgium in its controversial and accelerated implementation of absolute universal jurisdiction. Drawing upon comparative experience and developments in customary international law and treaty law, the researcher argues that, notwithstanding the fundamental importance of universal jurisdiction in combating impunity and ensuring accountability for grave international crimes, the jurisdictional model contemplated in the proposed Iranian legislation requires substantial reconsideration and a more precise redefinition of its scope, limits, and juridical contours.

کلیدواژه‌ها English

Universal Jurisdiction
Absolute Universal Jurisdiction
International Crimes
Customary International Law
Treaty Law
الف) منابع فارسی
- اردبیلی، محمدعلی. (1389). ماده 8 قانون مجازات اسلامی و اصل صلاحیت جهانی. تحقیقات حقوقی، 13(51).
- آقایی جنت‌مکان، حسین. (1390). تعریف، عناصر و شرایط اعمال صلاحیت دیوان بین‌المللی کیفری نسبت به جنایت تجاوز (با نگاهی به موافقت‌نامه کامپالا). مجله حقوقی بین‌المللی، 28(44).
DOI: 10.22066/cilamag.2011.17166
- اورنتلیچر، دایان. (1401). صلاحیت جهانی: یک استراتژی واقع‌‌بینانه از دیدگاه یک فیلسوف. ترجمه زکیه تقی‌‌زاده و فاطمه هداوندی. در: حقوق بین‌‌الملل کیفری، نظریه و رویه، چاپ دوم، مجموعه مقالات بزرگداشت محمد شریف بسیونی. به اهتمام عبدالله عابدینی. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌‌های حقوقی شهر دانش.
- بیگ‌زاده، ابراهیم. (1403). بایسته‌های حقوق بین‌الملل. ویرایش اول. تهران: نشر میزان.
- پوربافرانی، حسن. (1404). حقوق جزای بین‌‌الملل. تهران: انتشارات جنگل جاودانه.
- پوربافرانی، حسن.  (1383). اصل صلاحیت جهانی در حقوق جزای بین‌‌الملل و ایران». در: علوم جنایی، مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر محمد آشوری. قم: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
- پوربافرانی، حسن.  (1396). صلاحیت دادگاه‌های داخلی در رسیدگی به جنایت تجاوز ارضی. پژوهشنامه حقوق کیفری، 8(2).
DOI: 10.22124/jol.2018.2622
- پوربافرانی، حسن. (1381). ماهیت و انواع صلاحیت در حقوق جزای بین‌‌المللی. مجله مجتمع آموزش عالی قم، 4(12).
- جاویدزاده، علی‌اوسط. (۱۳۷۶).صلاحیت دادگاه کیفری در حقوق جزای بین‌الملل. رساله کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه امام صادق.
- جعفری، فریدون و نسرین جمشیدی. (۱۳۹۵).ضرورت همکاری‌های قضایی بین‌المللی و عدول از قواعد صلاحیت. در: دانشنامه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، نکوداشت خانم دکتر سیلویا تلنباخ. به اهتمام منصور رحمدل و تهمورث بشیریه. تهران: نشر گام حق.
- جمشیدی، علیرضا و علیرضا نوریان. (1392). متناسب بودن تعقیب دعوای کیفری؛ مفهوم، مبانی و جلوه‌‌ها در حقوق ایران و انگلستان. پژوهش حقوق کیفری، 2(3).
- حائری، مجید. (1329). حقوق جزای بین‌المللی. مجله کانون وکلا، 1(20-22).
- حجتی، سید مهدی. (1395). مروری بر تحولات قلمرو قوانین کیفری در مکان در حقوق ایران با تأکید بر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. در: دانشنامه حقوق کیفری و جرم‌شناسی، نکوداشت خانم دکتر سیلویا تلنباخ. به اهتمام منصور رحمدل و تهمورث بشیریه. تهران: نشر گام حق.
- خادمی، یاسمن. (1403). قضیه آدولف آیشمن. در: دانشنامه حقوق بشر، جلد دوم. به اهتمام حسین میرمحمدصادقی، امیرحسن نیازپور و عارف خلیلی پاچی. تهران: نشر میزان.
- خالقی، علی. (1381). مقدمه‌‌ای بر مطالعه اصول حاکم بر صلاحیت کیفری در حقوق جزای بین‌‌الملل». پژوهش‌‌های حقوقی، 1(2).
- خالقی، علی. (1382). محاکمه صدام و مسئله صلاحیت دادگاه از منظر حقوق داخلی و بین‌‌المللی. پژوهش‌‌های حقوقی، 2(4).
- خالقی، علی. (1383). بلژیک و پایان ده سال رؤیای صلاحیت جهانی در جرایم بین‌المللی. پژوهش‌‌های حقوقی، 3(6).
خالقی، علی. «تحولات قانون جدید مجازات اسلامی در مورد قلمرو مکانی قوانین جزایی». پژوهش‌‌های حقوق جزا و جرم‌‌شناسی، 1، 1 (1392)، 8 ـ 38.
- خبیری، کابک و صفی‌‌ناز جدلی. (1389). صلاحیت جهانی و کارایی آن در مبارزه و پیگیری جرایم بین‌‌المللی. مجله راهبرد، 18(2).
- رنجبریان، امیرحسین. (1381).قانون 1999 ـ 1993 بلژیک، رأی 14 فوریه 2002 دیوان بین‌‌المللی دادگستری، صلاحیت کیفری جهانی در بوته آزمون. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 58.
- روبو، دیدیه. (1403). حقوق کیفری بین‌‌المللی. چاپ دوم. ترجمه بهزاد رضوی فرد و محمد فرجی. تهران: نشر میزان.
- زرکلام، ستار. (۱۳۷۰). تعارض قوانین جزایی در مکان. رساله کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تهران.
- زرنشان، شهرام، سید حسین میرجعفری و سمانه رحمتی‌فر. (1402). صلاحیت جهانی دادگاه‌های ایران در حقوق بین‌المللی کیفری. مطالعات حقوق عمومی، 53(3).
DOI: 10.22059/jplsq.2022.332271.2915
- زرنشان، شهرام، سید حسین میرجعفری و سمانه رحمتی‌فر. (1404). صلاحیت جهانی، نهادی پوپولیستی یا لازمه زیست بین‌المللی. پژوهش‌های حقوقی، 24(61).
DOI: 10.48300/jlr.2022.342229.2053
- ضیایی بیگدلی، محمدرضا. (1403). حقوق بین‌‌الملل عمومی. چاپ سی‌ و پنجم. تهران: انتشارات گنج دانش.
عابدینی، عبدالله و سحر حسنی. «نقش محاکم ایران در اجرای حقوق بین‌‌الملل». پژوهش‌‌های حقوقی، 21، 51 (1401)، 7 ـ 38.
DOI: 10.48300/jlr.2021.310221.1808
- عالیه، سمیر. (1992). قانون العقوبات القسم العام. بیروت: موسسه الجامعیة للدراسات و النشر و التوزیع.
- مرادی نسب، سیما. (1403). «مسئولیت بین‌‌المللی دولت‌‌ها در برابر حقوق بشر». در: دانشنامه حقوق بشر، جلد دوم. به اهتمام حسین میرمحمدصادقی، امیرحسن نیازپور و عارف خلیلی پاچی. تهران: نشر میزان.
- مرکز مطالعات حقوق بشر [برای] سازمان ملل متحد برنامه عمران ملل متحد. (1381). گزیده‌‌ای از مهم‌‌ترین اسناد بین‌‌المللی حقوق بشر. تهران: انتشارات دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
- مظاهری کوهانستانی، رسول و محمدجواد حیدریان دولت‌‌آبادی. (1398). محدودیت‌‌های دادگاه‌‌های ملی کشورها در اعمال صلاحیت جهانی رسیدگی به جنایت تجاوز. تعالی حقوق، 5(2).
DOI: 10.22034/thdad.2019.239571
- مهدوی ثابت، محمدعلی و حجت‌اله رضایی. (1400). منشأ و مشروعیت اِعمال اصل صلاحیت جهانی در دادگاه‌‌های ملی برای تعقیب جنایات بین‌‌المللی. پژوهش‌‌های حقوق جزا و جرم‌‌شناسی، 9(17).
DOI: 10.22034/jclc.2021.128498.1094
- میرمحمدی، معصومه سادات. (1392). موانع پیش‌ روی دادگاه‌های ملی در تعقیب جنایات بین‌المللی بر مبنای معیار صلاحیت جهانی. پژوهشهای حقوق جزا و جرم‌شناسی، ۱(1).
- وابر، دونه دیودو. (1368). رساله حقوق جنایی و قانونگذاری جزایی مقایسه [ای]. ترجمه علی آزمایش. تهران: انتشارات دانشکده حقوق دانشگاه تهران (جزوه پلی‌کپی).
- هاشمی، حمید. (1388). اجرای تعهدات بین‌المللی در نظام قضایی ایران: محدودیت‌ها و ظرفیت‌ها. پژوهش‌های حقوقی، ۸،(15).
ب) منابع انگلیسی
- Ascensio, Hervé. (2003). Are Spanish Courts Backing Down on Universality? The Supreme Tribunal's Decision in Guatemalan Generals. Journal of International Criminal Justice, 1. DOI: 10.1093/jicj/1.3.690
- Aznani, AFM Asif. (2024). Universal Jurisdiction: The Complex Implementation. Scholars International Journal of Law, Crime and Justice, 7(6). DOI: 10.36348/sijlcj.2024.v07i06.001
- Bagherpour Ardekani, Abbas. (2017). Representative of the Islamic Republic of Iran before the Sixth Committee of the 72 Session of the United Nations General Assembly On: "The scope and application of the principle of universal jurisdiction" (Agenda Item 85). New York.
- Bassiouni, Mohammad Cherif. (1999). The Sources and Content of International Criminal Law: A Theoretical Framework. In: International Criminal Law. 2nd ed. Transnational Publishers.
- Bassiouni, Mohammad Cherif. (2001). Universal Jurisdiction for International Crimes: Historical Perspectives and Contemporary Practice. Virginia Journal of International Law, 42.
- Cassese, Antonio. (2003). Is the Bell Tolling for Universality? A Plea for a Sensible Notion of Universal Jurisdiction. Journal of International Criminal Justice, 1(3). DOI: 10.1093/jicj/1.3.589
- Coralli, Ana Srovin. (2024). Universal jurisdiction: Time to revisit the basics. Questions of International Law, 105.
- Grzebyk, Patricja. (2013). Criminal Responsibility for the Crime of Aggression. First Edition. London: Routledge.
- Guilfoyle, Duglas. (2016). International Criminal Law. First Edition. New York: Oxford University Press.
- Guillaume, G. (2002). opinion individuelle sous C.I.J., affaire relative au mandat d’arrêt du 11 avril 2000. République démocratique du Congo c. Belgique (14 février 2002).
- Inazumi, Mitsue. (2005). Universal Jurisdiction in Modern International Law: Expansion of National Jurisdiction for Prosecuting Serious Crimes under International Law. Cambridge: Intersentia.
- Ingelse, Chris. (2021). The UN Committee Against Torture: An Assessment. Lieden: Brill.
- Jianping, Lu & Wang Zhixiang. (2005). China's Attitude towards the ICC. Journal of International Criminal Justice, 3(3).
- Klabbers, Jan. (2020). International Law. Third Edition. London: Cambridge University Press.
- Korynevych Anton & Oleksandra Chubinizde. (2019). Legal Regulation of Universal Jurisdiction in National Legislation: A Comparative Aspect. Actual Problems of International Relations, 1(141) DOI: 10.17721/apmv.2019.141.1.45-57
- Langer, Máximo & Mackenzie Eason. (2019). The Quiet Expansion of Universal Jurisdiction. European Journal of International Law, 30(3). DOI: 10.1093/ejil/chz050
- Madeline, Morris. (2002). The Democratic Dilemma of the International Criminal Court. Buffalo Criminal Law Review, 5.
ج) منابع فرانسه
- Ascensio, Hervé, Emmanuel Decaux et Alain Pellet. (2012). Droit international penal. 2nd ed. Paris: Pedone.
- Bailleux, Antoine. (2005). L'histoire de la loi belge de compétence universelle, Une valse à trois temps: ouverture, étroitesse, modestie. Droit Société, 59.
- Beernaert, M. A., N. Colette-Basecqz, C. Guillain, P.Mandoux, M. Preumint et D.Vandermeersch. (2014). Introduction à la procédure pénale. 5th ed., Bruxelles: la Charte.
- Cambron, Antoine-Laurent. (2018). La compétence universelle en droit belge: histoire troublée d'une brève utopie juridique. Master Mém., Université de Leyde.
- Cartuyvels, Yves. (2018). La justice belge face au génocide rwandais: la symbolique de la compétence universelle en question (Belgian Justice facing the Rwandan Genocide: The Symbolism Of Universal Jurisdiction in Question). Oñati Socio-legal Series, 8(3). DOI: 10/35295/osls.iisl/0000-0000-0000-0939
- Corten, Olivier. (2004). De quel droit? Place et fonction du droit comme registre de légitimité dans le discours sur la compétence universelle. Annales de Droit de Louvain, 64(1-2).
- d’Argent, Pierre. (2003-2004). Les nouvelles règles en matière d’immunités selon la loi du 5 août 2003. Jura Falconis Jg, 40(1).
- Hennau, Christian & Jacques Verhaegen. (1995). Droit pénal général. 2nd ed. Bruxelles: Bruylant.
- Roÿen, Clara. (2024). La compétence extraterritoriale: la loi modifiant la procédure pénale du 9 avril 2024 et celle introduisant le Code pénal du 29 février 2024 répondent-elles aux critiques formulées à l’encontre des anciennes dispositions?. Master Mém. Liège Université.
- Stern, Brigitte. (1997). La compétence universelle en France: le cas des crimes commis en ex-Yougoslavie et Rwanda. In: German Yearbook of International Law, 40.
- Vandermeersch, Damien. (1997). La repression en droit belge des crimes de droit international. Revue internationale de droit penal, 68(3-4).
- Vandermeersch, Damien. (2003). Quel avenir pour la compétence universelle des juridictions belges en matière des crimes de droit international humanitaire?. Revue pénitentiaire et de droit pénal.
د) تارنماها
- “Af Straffeloven” (Danish). Available at:  https://www.retsinformation.dk/eli/lta/2014/871 (last modified July 7, 2014)
- “Human Rights Library”. Available at: http://hrlibrary.umn.edu (last modified April 24, 2017)