پژوهشکده حقوقی شهر دانش پژوهش‌های حقوق جزا و جرم شناسی 2345-2986 13 27 2026 02 09 A Feasibility Study on the Specific Classification of Alcohol and Its Impact on Criminal Liability in Iranian Law: A Perspective from Common Law امکان سنجی تخصیص الکل به انواعی خاص و تاثیر آن بر تحقق مسئولیت کیفری در حقوق ایران با نگاهی به حقوق کامن لا 173 206 231496 10.22034/jclc.2025.528879.2134 FA عباس سلمان پور استادیار، گروه حقوق جزا و جزم شناسی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه گیلان، گیلان، ایران. 0000-0003-3745-5597 امیررضا فلاح پرزحمت دانش آموخته کارشناسی ارشد، حقوق کیفری جزا و جرم شناسی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه گیلان ،گیلان ،ایران. 0009-0009-5003-515X Journal Article 2025 06 07 <span style="letter-spacing: -.2pt;">This research examines the feasibility of classifying alcohol by specific types concerning the establishment of criminal liability and its effects within the Iranian legal system, drawing upon both jurisprudential (fiqhi) foundations and common law approaches. The study details the historical stages of prohibiting and criminalizing khamr (intoxicants) through interpretations of Qur’anic verses and prophetic narrations, clarifying the distinction between alcohol as a chemical compound and khamr as an intoxicating beverage. Furthermore, it analyzes the “procedural (tariqi)” and “substantive (mawdhu’i)” approaches to intoxicant consumption, highlighting their distinctions. By employing the paradigm of sadd al-dhara’i (blocking the lawful means to unlawful ends) and examining this jurisprudential rule’s role in preventing consumption even under controlled conditions, the research evaluates the issue from a legal perspective. Subsequently, through a comparative analysis of Iranian and common law, points of convergence and divergence regarding the acceptance of intoxication-based defenses and the determination of criminal responsibility are analyzed. This research, employing a descriptive-analytical method, assesses the industrial, pharmaceutical, and hygienic applications of alcohol, alongside the social, ethical, and cultural consequences of its consumption, including its effects on mental capacity. The comparative analysis concludes that while neither the Iranian legal system nor common law considers voluntary intoxication a complete negation of criminal responsibility, their underlying rationales differ fundamentally. Iran adopts a preventive jurisprudential approach, whereas common law emphasizes individual liberty and the proof of mens rea at the moment of the offense. Consequently, Iran, relying on rules like sadd al-dhara’i, criminalizes even the non-intoxicating use of alcohol. In contrast, common law intervenes only upon proof of an actual legal violation caused by intoxication. The core distinction lies in their penal philosophy: Iran views punishment through the lens of retributive justice and moral preservation, while common law regards it primarily as a response to breaching the social contract and often adopts a more medicalized view of addiction.</span>   <span lang="AR-SA" style="font-size: 13.5pt; mso-ansi-font-size: 11.5pt; font-family: IRMitra; mso-ascii-font-family: 'Times New Roman'; mso-hansi-font-family: 'Times New Roman';">این پژوهش با امکان‌سنجی تخصیص الکل به انواع خاص را در راستای تحقق مسئولیت کیفری و تأثیرات آن در نظام حقوقی ایران، با استناد به مبانی فقهی و رویکردهای حقوقی کامن‌لا، مورد بررسی قرار داده است. در این مطالعه، مراحل تاریخی تحریم و تجریم خمر از طریق تفسیر آیات قرآن و روایات معصومین (ع)، به تفصیل تشریح گردیده و همچنین به تبیین تفاوت میان الکل به‌عنوان ترکیب شیمیایی و خمر به‌عنوان نوشیدنی مست‌کننده پرداخته شده است. افزون بر این، رویکردهای «طریقی» و «موضوعی» در مواجهه با مصرف مسکرات، تحلیل و تمایزات آنها به‌طور برجسته مورد بحث قرار گرفته است. این پژوهش با به‌کارگیری پارادایم «سد ذرایع» و بررسی نقش قاعده فقهی در جلوگیری از مصرف الکل، حتی در شرایط مصرف کنترل‌شده، این مسئله را از منظر حقوقی ارزیابی کرده‌اند. در ادامه، با مقایسه تطبیقی میان نظام حقوقی ایران و حقوق کامن‌لا، نقاط اشتراک و اختلاف در زمینه پذیرش دفاعیات مبتنی بر مستی و تعیین مسئولیت کیفری نیز تحلیل و تبیین شده است. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل داده‌ها و توصیف آنها با بررسی کاربردهای صنعتی، دارویی و بهداشتی الکل، تأثیرات اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی ناشی از مصرف آن را نیز مورد ارزیابی قرار داده و به بررسی اثر الکل بر روی ذهن پرداخته است. همچنین با تطبیق میان حقوق ایران و نظام کامن‌لا به این نتیجه رسیده که نظام حقوقی ایران و کامن‌لا هر دو مصرف ارادی الکل را موجب رفع مسئولیت کیفری نمی‌دانند، اما ایران رویکرد پیشگیرانه فقهی و کامن‌لا مبتنی بر آزادی فردی و اثبات حالت ذهنی در لحظه جرم دارد. ایران با تکیه بر قواعد فقهی همچون سد ذرایع، حتی مصرف غیر مست‌کننده الکل را نیز جرم می‌داند، حال آن‌که کامن‌لا فقط در صورت اثبات نقض قانون در نتیجه مصرف الکل مداخله می‌کند. تفاوت اصلی دو نظام در فلسفه مجازات است: ایران مجازات را از منظر عدالت و صیانت اخلاقی می‌بیند، اما کامن‌لا آن را واکنش به نقض قرارداد اجتماعی می‌داند و به اعتیاد نگاهی پزشکی‌تر دارد.</span> https://jclc.sdil.ac.ir/article_231496_c2ad49d5a86a9edc6b705e61ddfe98c0.pdf