پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

حقوق کیفری ایران در سنجۀ نظریه عقلانیت ماکس وِبِر

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 دانش آموخته مقطع دکتری، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
ارزیابی، همواره به‌عنوان یکی از عناصر و ارکان فرایند نظام‌مند سیاست‌گذاری، ضروری و درخور توجه بوده است؛ چراکه می‌تواند به توسعۀ رویکردهای جدید برای اجرای قانون و نیز بهبود سیاست تقنینی و افزایش اثربخشی قوانین کمک کند. یکی از روش‌های کاربردی که با تکیه بر روش تحلیلی برای ارزیابی سیاست تقنینی جنایی پیشنهاد می‌شود، نظریۀ عقلانیت ماکس وبر است. نظریۀ عقلانیت ماکس وبر بر ادارۀ امور بر اساس معیارهای علمی، ملموس، منطقی، قابل محاسبه و قابل پیش‌بینی تأکید دارد. در واقع، این نظریه دارای شاخص‌هایی است که می‌تواند در حوزۀ حقوق و مخصوصاً قانون‌گذاری تأثیرگذار باشد. در مقالۀ حاضر، با الگوبرداری از این نظریه و شاخص‌های آن، به تشریح این تئوری به‌عنوان یکی از روش‌های ارزیابی نظام تقنینی جنایی پرداخته شده است تا به‌منظور نظام‌مند ساختن و افزایش اثربخشی سیاست کیفری، رعایت شاخص‌های این نظریه، ازجمله قابلیت پیش‌بینی، قابل ارزیابی بودن، رعایت مصلحت عموم، قابلیت محاسبه، کلی‌نگری و نظام‌مند بودن در مرحلۀ تقنین مورد توجه کنشگران سیاست جنایی ایران قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Max Weber’s Theory of Rationality as a Framework for Evaluating Iranian Criminal Legislative Policy

نویسندگان English

Abdul Reza Jovan Jafari Bojnordi 1
Seyyed Mohammad Javad Sadati 2
MEYSAM GHOLAMI 3
1 Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 PhD Graduate, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Evaluation is an essential and integral component of the systematic policy-making process. It serves to develop new approaches to law enforcement, improve legislative policy, and enhance the effectiveness of laws. One method, proposed within an analytical methodology for evaluating criminal legislative policy, is the application of Max Weber’s theory of rationality. Weber’s theory emphasizes administering affairs based on scientific, logical, calculable, and predictable criteria. These theoretical indicators possess significant utility for the domain of law, and particularly for legislation. This article adapts this theory and its indicators, elaborating it as a framework for evaluating the criminal legislative system.The aim is to encourage actors in Iranian criminal policy to adhere to these indicators - including predictability, evaluability, observance of public interest, calculability, a holistic perspective, and systematicity - during the legislative stage, thereby systematizing and significantly enhancing the effectiveness of penal policy.
 
 

کلیدواژه‌ها English

Evaluation
Legislation
Rationality
Max Weber
Criminal Legislative System
فهرست منابع
الف) فارسی
- آزاد ارمکی، تقی. «جامعه‌شناسی عقلانیت»، فصلنامۀ علمی قبسات، 1، 1 (1375)، 39-54.
- آقابابایی، اسماعیل. «دعوت شبانه و مسئولیت کیفرى دعوت‏کننده»، فصلنامۀ فقه، 20، 78 (1392)، 23-42.
- آقایی‌نیا، حسین و بهروز جوانمرد، «سیاست کیفری سخت‌گیرانه در قبال جرایم کیفری خرد در پرتو راهبرد تسامح صفر با تأکید بر حقوق کیفری ایران و امریکا»، فصلنامۀ دانش انتظامی، 13، 2 (1390)، 7-39.
- احمدی، امید، «مشروعیت قانون از دیدگاه اسلام و ماکس وبر»، فصلنامۀ پژوهشهای حقوق تطبیقی، 17، 1 (1392)، 1-22.
- اسدی، خالقداد، ادلۀ اثبات دعوا (در فقه و حقوق)، فقه و حقوق قضایی، 11، 1 (1398)، 4-46.
- اسلامی تنها، اصغر، «بازتاب متضاد عقلانیت در نظریة فرهنگی ماکس وبر و علامه طباطبایی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، 2، 2 (1390)، 5-32.
- بروبیکر، راجرز، مرزهای عقلانیت: رساله‌ای دربارۀ اندیشۀ اجتماعی و اخلاقی ماکس وبر، ترجمۀ شهناز مسمی‌پرست، تهران: انتشارات پارسه، چاپ اول، 1395.
- بهمن‌پور، محمدسعید، «بررسی تطور مفهوم عقلانیت نزد جامعه‌شناسان با تأکید بر ماکس وبر و یورگن هابرماس»، پایاننامۀکارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 1386.
- پیوندی، غلامرضا، کیفرگذاری: مبانی، اصول، معیارها و چالش‌ها، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1400.
- جعفری، مجتبی. «قلمرو حجیّت اقرار در قانون مجازات اسلامی (مصوب 1392)»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 8، 15 (1395)، 131-146.
- جمشیدی‌ها، غلامرضا و زینب نادی. «بررسی عقلانیت ارزش شناختی و چگونگی حصول آن در اندیشه ماکس وبر (تجزیه و تحلیل منطقه خاکستری)»، مجلۀ جامعه‌شناسی ایران، 20، 3 (1399)، 24-58.
Doi: https://doi.org/10.22034/jsi.2019.44350
- حاجی ده‌آبادی، احمد. «فقه و قانون‌نگاری»، فصلنامۀ قبسات، 5، 15 (1379)، 100-114.
- خسروشاهی، قدرت‌الله و علی گنجی دانش. «بررسی جرم‌انگاری مصلحت‌گرایانه در نظام جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش حقوق کیفری، 7، 28 (1398)، 206-175.
Doi: https://doi.org/10.22054/jclr.2018.23385.1445
- رستمی نجف‌آبادی، حامد. «واکاوی مفهوم مصلحت و کاربرد آن در مجازات های شرعی با نگاهی به قانون مجازات اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 14، 28 (1401)، 75- 102.
Doi: 10.22075/feqh.2022.27240.3265
- روستایی، مهرانگیز. «ارزیابی مداخله کیفری در حوزه جرایم اقتصادی»، فصلنامه کارآگاه، 2، 7 (1388)، 6-31.
- ریاحی، نوربخش، حسین علائی و محمد مقدم فرد. «پیوند جمهوریت و اسلامیت نظام و نهاد مغفول آن»، پژوهش حقوق عمومی، 23، 73 (1400)، 198-165.
Doi: https://doi.org/10.22054/qjpl.2021.51725.2375
- زهر، هوارد، کتاب کوچک عدالت ترمیمی، ترجمۀ حسین غلامی، تهران: انتشارات مجد، چاپ دوم، 1388.
- سبزواری‌نژاد، حجت و مهدی سبزواری‌نژاد. «فلسفۀ دلیلمندی تصمیم قضایی»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، 25،92 (1399)، 153-173.
- سِن، آمایتا. عقلانیت و آزادی، ترجمۀ وحید محمودی و علیرضا بهشتی، تهران: انتشارات نی، چاپ دوم، 1400.
- سوئدبرگ، ریچارد. ماکس وبر و جامعه‌شناسی اقتصادی، ترجمۀ شهین احمدی، تهران: انتشارات دنیای اقتصاد، چاپ دوم، 1400.
- علیزاده، عبدالرضا. «بررسی و نقد اندیشه‌های ماکس وبر در جامعهشناسی حقوق»، فصلنامۀ اندیشه‌های حقوقی، 3، 9 (1385)، 101-136.
- عضدانلو، حمید. «ماکس وبر و عقلانیت مدرن»، اطلاعات سیاسی اقتصادی، 260 (1388)، 100-123.
- فارمر، لیندزی، عبدالرضا جوان جعفری، سیده سارا میرباذل و سید بهمن خدادادی. «قانون‌گذاری کیفری»، پژوهشهای حقوقی، 17، 33 (1397)، 276-253.
- فروند، ژولین، جامعهشناسی ماکس وبر، ترجمۀ عبدالحسین نیک‌گهر، تهران: انتشارات توتیا، چاپ اول، 1383.
- قائمی‌نیا، علیرضا، «چیستی عقلانیت»، فصلنامۀ ذهن، 5، 17 (1383)، 3-12.
- کاتوزیان، ناصر، مقدمۀ علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: انتشارات گنج دانش، چاپ 79، 1380.
- کالبرگ، استپان. «انواع عقلانیت از دیدگاه ماکس وبر، بنیادهایی برای تحلیل فرایندهای عقلانی شدن در تاریخ»، ترجمۀ مهدی دستگردی، معرفت، 80 (1383)، 45-63.
- کعبی، عباس و علی فتاحی زفرقندی. «سیاست‌های کلی نظام؛ راهکار ارتقای نظام قانونگذاری در نظام جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامۀ دانش حقوق عمومی، 5، 15 (1395)، 99-122.
- متوسلی، محمود، فرشاد مومنی، رزیتا لاجوردی و محمدمجید رنجبر. «عقلانیت و آشفتگی در برنامهریزی: با تأکید بر تئوری عقلانیت گولت»، پژوهشنامۀ اقتصادی، 18، 69 (1397)، 225 -193.
Doi: https://doi.org/10.22054/joer.2018.8868
- معین، محمد، فرهنگ معین، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، 1371.
- مقبل باعرض، فائز، جواد نادری عوج بغزی و احمدرضا امتحانی. «تضمین حقوق شهروندی در پرتو رعایت اصل کیفی بودن قوانین کیفری». فصلنامۀ تمدن حقوقی، 6، 16 (1402)، 216-181.
Doi: 10.22034/lc.2023.176686
- منصوریان، ناصرعلی و عادل شیبانی. «مفهوم منفعت عمومی و جایگاه آن در قانونگذاری ایران». فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، 75، 76 (1395)، 117-142.
- موذن‌زادگان، حسنعلی و حامد رهدارپور. «اصل شفافیت قانون و جایگاه آن در رویۀ قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر و حقوق کیفری ایران»، فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، ۲۳، ۸۱ (1397)، 193-220.
- مومنی، عابدین و حامد رستمی نجف‌آبادی. «نقش مصلحت در اجرای مجازات‌های حدی». فقه مقارن، 3، 5 (1394)، 9-39.
- نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. «حقوق کیفری آرایی سیاست جنایی در پرتو راهبردهای سیاست عمومی، حقوق کیفری پویا»، در مجموعۀ مقاله‌ها در پاسداشت استاد دکتر محمدعلی اردبیلی، تهران: نشر میزان، چاپ اول، 1401.
- یاسپرس، کارل. ماکس وبر سیاستمدار، دانشمند و فیلسوف، ترجمۀ سید اسماعیل مسعودی، تهران: نشر پیله، چاپ اول، 1401.
 
ب) منابع خارجی
- Deflem, Mathieu. Max Weber on the Rationalization of Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2017.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511815546.004
- Holton, Robert, and Bryan S. Turner. Max Weber on Economy and Society (Routledge Revivals). London: Routledge, 2010.
- Kalberg, Stephen. “Max Weber’s Types of Rationality: Cornerstones for the Analysis of Rationalization Processes in History.” American Journal of Sociology 85, 5 (1980), 1145–1179.
- Tenbruck, Friedrich. “Das Werk Max Webers.” Kölner Zeitschrift für Soziologie und Sozialpsychologie 27 (December 1975), 663–702.
- Forthcoming in English translation in British Journal of Sociology.
- Trevino, A. Javier. The Sociology of Law: Classical and Contemporary Perspectives. New York: St. Martin’s Press, 1996.