پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

مطالعه تطبیقی نهاد مرور زمان شکایت در حقوق شش کشور خارجی جهت شناسایی و اقتباس نقاط قوت آنها

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
سوران مرادی 1
صادق منتی نژاد 2
1 دانشجوی دکترای حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده علوم انسانی، واحد تهران جنوب، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/jclc.2025.450191.1991
چکیده
نهاد مرور زمان شکایت، با ریشه‌هایی در حقوق خارجی، سابقه‌ای کوتاه در حقوق ایران دارد. رکن قانونی این نهاد با ایراداتی مواجه است که اجرای آن را در محاکم با مشکلاتی روبرو ساخته است. بررسی تطبیقی این نهاد می‌تواند در رفع این ایرادات مؤثر باشد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تطبیقی، حقوق انگلستان (از نظام حقوقی کامن‌لا)، آلمان و سوئیس (از نظام حقوقی رومی ـ ژرمنی) و قطر، مصر و عراق (از نظام حقوقی اسلامی) را در این زمینه بررسی می‌کند. روش تحقیق، کتابخانه‌ای و مبتنی بر مراجعه مستقیم به متون قوانین و درگاه‌های رسمی نهادهای قانون‌گذاری این کشورها است. هدف این پژوهش کاربردی، شناسایی نقاط قوت حقوق کشورهای مورد مطالعه و پاسخ به این پرسش است که آیا می‌توان از آنها برای رفع ابهامات رکن قانونی این نهاد در ایران بهره جست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اقتباس از قوانین کشورهای مورد مطالعه در موارد زیر می‌تواند در تکمیل و تقویت قانون ایران مفید باشد: ۱- تشریح مفهوم اطلاع و نحوه احراز آن، همچنین افزودن لزوم اطلاع بزه‌دیده از هویت مرتکب، علاوه بر اطلاع از وقوع جرم برای شروع مهلت ۲- تعیین مهلت‌های جداگانه برای جرایم با توجه به نوع، ماهیت و آثار آنها ۳- پیش‌بینی مهلت پیگیری شکایت، علاوه بر مهلت طرح، انتقال «مرور زمان شکایت» از بخش مرور زمان به بخش مواعد و تعیین مصرح قانون زمان وقوع جرم به عنوان قانون حاکم برای تعیین مهلت طرح شکایت ۴- ذکر عبارت «شخصی که حق شکایت دارد» به جای «متضرر از جرم» و شروع مهلت طرح شکایت ورثه از زمان اطلاع از وقوع جرم یا فوت مورث، هر کدام که متعاقباً حادث شود.
 
کلیدواژه‌ها
مرور زمان شکایت
لاچز
اطلاع از وقوع جرم
مهلت طرح شکایت
جرایم قابل گذشت

عنوان مقاله English

Comparative Study of the Statute of Limitations for Complaints across Various Legal Systems and Drawing Insights for the Iranian Law

نویسندگان English

Soran Moradi 1
sadegh manti nejad 2
1 PhD Candidate in Criminal Law and Criminology, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran;
2 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Humanities, Payame Noor University, South Tehran Branch, Tehran, Iran
چکیده English

The statute of limitations for complaints, with roots in foreign legal systems, has a short history in Iranian law. The legal element of this institution faces defects that have engendered serious setbacks in its implementation in Iranian courts. A comparative study of this institution can be effective in eliminating these defects. This research, utilizing a descriptive-analytical method and comparative approach, examines the legal systems of England (from the common law system), Germany and Switzerland (from the civil law system), and Qatar, Egypt and Iraq (from the Islamic legal system) in this regard. The research is library-based and relies heavily on direct reference to legal texts and official portals of legislative institutions of these countries. The applied objective of this research is to identify the strengths of the legal systems under study and answer the question of whether they can be used to resolve ambiguities in the legal element of this institution in Iran. The research findings indicate that adopting from the laws of the studied countries in the following cases can be helpful in completing and strengthening Iran's law: clarifying the concept of knowledge and how to verify it, as well as adding the necessity of the victim's knowledge of the perpetrator's identity, in addition to knowledge of the crime occurrence for starting the limitation period; determining separate limitation periods for crimes according to their type, nature and consequences; providing for a follow-up period for the complaint, in addition to the filing period, transferring the statute of limitations for complaints from the limitation period section to the procedural timelines section and explicitly determining the law of the crime occurrence time as the governing law for determining the complaint filing period; using the phrase "person who has the right to complain" instead of "victim of the crime" and starting the complaint filing period for heirs from the time of knowledge of the crime occurrence or the demise of the deceased, whichever occurs later.
 

کلیدواژه‌ها English

Statute of Limitations
Doctrine of Laches
Knowledge of Crime Occurrence
Limitation Period for Complaints
Compoundable Crimes

  • فهرست منابع

    الف) منابع فارسی

    • ابی‌زاده، ساسان. «بررسی نقش بزه‌دیده در حقوق ایران، انگلیس و فرانسه». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اردبیل، ۱۴۰۰.
    • آبزن، مهدی. «حقوق بزه‌دیده در فرآیند دادرسی کیفری ایران (با تأکید بر لایحه قانون آیین دادرسی کیفری و انگلستان)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۸.
    • اداره‌ کل‌ آموزش‌ دادگستری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران. پاسخ و سؤالات از کمیسیون استفتائات و مشاورین حقوقی شورای عالی قضایی. جلد دوم. تهران: انتشارات وزارت دادگستری، ۱۳۶۳.
    • آخوندی، محمود. آیین دادرسی کیفری. جلد اول، چاپ دوازدهم. تهران: انتشارات طبع و نشر، 1385.
    • آشوری، محمد. آیین دادرسی کیفری. جلد اول، چاپ نهم. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۴.
    • اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. جلد دوم، ویرایش سوم، چاپ سی و پنجم. تهران: نشر میزان، ۱۳۹۳.
    • اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. جلد سوم، چاپ چهارم. تهران: نشر میزان، ۱۳۹۳.
    • اسرافیلیان، رحیم. جرایم قابل گذشت. چاپ سوم. تهران: نشر میزان، ۱۳۹۰.
    • العراق. قانون أصول المحاکمات الجزائیة رقم (23) لسنة 1971.
    • باهری، محمد، و میرزا علی‌اکبرخان داور. نگرشی بر حقوق جزای عمومی. چاپ دوم. تهران: انتشارات مجد، ۱۳۸۴.
    • بیکی بادی، جابر. «تحلیل انتقادی تحولات نهاد مرور زمان در حقوق کیفری ایران و فرانسه». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، ۱۳۹۵.
    • جزایری، سید عباس و احمد مهدوی‌نسب. «مرور زمان شکایت در نظام کیفری ایران.» فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی 1،6(1399).
    • جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق. جلد سوم، چاپ چهارم. تهران: انتشارات گنج دانش، ۱۳۸۸.
    • جوانمرد فرخانی، ابراهیم، و حمید میری. «واکاوی فقهی و حقوقی جنبه‌های مختلف اعراض». فصلنامه حقوق تطبیقی معاصر، 18،10(1398)، 249-278.

    Doi: 10.22034/law.2019.9677

    • حائری، مسعود. «مرور زمان کیفری در حقوق کنونی ایران: ابهامات، کاستی‌ها، چاره‌جویی‌ها». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 68(1384)، 49-63.
    • حسنی، محمدحسن و سید حسین شاهچراغ. «تأثیر جهل به قانون در مسئولیت کیفری از منظر قانون مجازات اسلامی». مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 19،10(1397)، 115-136.

    Doi: 10.22075/feqh.2018.14188.1484

    • حیدری، مهدی. «تحلیل و واکاوی تحولات قانون‌گذاری در رابطه با مرور زمان کیفری». فصلنامه الکترونیکی پژوهش‌های حقوقی قانون‌یار، 11،3 (1399)، 129-152.
    • خالقی بایگی، عزیز، مصطفی رجایی‌پور و حسین احمری،. «نفی سلطه‌گری و سلطه‌پذیری در آیات ۲۷۹ بقره، ۱۴۱ نساء و ۸۳ قصص». آموزه‌های قرآنی، 30،16 (۱۳۹۸)، 155-180.
    • خالقی، ابوالفتح، و علی درودی. «فرض قانونی علم و اطلاع نسبت به امور حکمی». مجله حقوق اسلامی، 46،12 (1394)، 61-84.
    • خالقی، علی. آیین دادرسی کیفری. جلد اول. تهران: انتشارات شهر دانش، ۱۳۹۴.
    • خالقی، علی. نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. چاپ چهارم. تهران: انتشارات شهر دانش، ۱۳۹۴.
    • خوانساری، محمد. منطق صوری. جلد اول و دوم، چاپ بیست و هشتم. تهران: مؤسسه انتشارات آگاه، ۱۳۸۴.
    • دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا. چاپ دوم از دوره جدید. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.
    • دیلمی، احمد. مرور زمان (بررسی فقهی-حقوقی). تهران: مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۴.
    • رجبی، اکبر، اعظم مهدوی‌پور، و محمد اسحاقی. «بررسی تطبیقی مرور زمان در فقه و حقوق کیفری ایران با رویکردی به نظرات امام خمینی(س)». پژوهشنامه متین، 79،20 (1397)، 47-70.
    • روحانی‌مقدم، محمد. «آثار قضایی حق‌الله و حق‌الناس». مجله تخصصی فقه و مبانی حقوق واحد بابل، 1(1384)، 99-109.
    • زمانی، روح‌الله. «حق مکتسب در حقوق کیفری» پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه پیام نور، ۱۳۹۰.
    • زینالی، امیر حمزه، و محمد باقر مقدسی. «رویکرد تطبیقی به نقش و جایگاه بزه‌دیده در فرایند کیفری». آموزه‌های حقوق کیفری. 5،10 (1391).
    • سجادی کوهی خیلی، سیده مینا. «مرور زمان در حقوق کیفری ایران». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، بابلسر: دانشگاه مازندران، ۱۳۹۳.
    • شوستروم، اورت. روان‌شناسی انسان سلطه‌جو. ترجمه قاسم قاضی و غلامعلی سرمد. تهران: انتشارات قطره، ۱۳۹۸.
    • شهرستانی، ریحانه. «بررسی فقهی و حقوقی حق‌الله و حق‌الناس (در حقوق کیفری و آیین دادرسی)». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۸۸.
    • صادقی بهمنی، سهند، حسین صابری، و کریم عبداللهی‌نژاد. «روایی اسقاط حق اقامه دعوا در فقه امامیه با تأکید بر نظریه شیخ صدوق». فقه و اصول، شماره 112،50 (۱۳۹۷)، ۹۸–۹۹.

    DOI: 10.22067/jfu.v50i1.39981

    • صالحی، وحید. جایگاه مرور زمان کیفری در نظام حقوقی ایران، حقوق تطبیقی و عرصه بین‌المللی. چاپ اول. تهران: انتشارات جاودانه، ۱۳۹۳.
    • صبری، نورمحمد. درآمدی بر روش تحقیق در حقوق. چاپ سوم. تهران: نشر میزان، ۱۳۸۸.
    • صبوری‌پور، مهدی. «رفع مسئولیت کیفری بر اثر جهل حکمی». فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 10،3 (۱۳۹۴)، 65-87.
    • صغیری، اسماعیل. ترجمه کامل Law Text. چاپ هفتم. تهران: نشر میزان، ۱۳۸۵.
    • عادل، مرتضی. «قواعد انصاف در نظام کامن‌لا». فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 1،40 (1389)، 192-179.
    • عمید، حسن. فرهنگ فارسی عمید. چاپ ششم. تهران: انتشارات راه رشد، ۱۳۸۹.
    • فروغی، فضل‌الله. «جرایم قابل گذشت در حقوق ایران». مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، 2،21 (1383)، 17-34.
    • قطر. قانون الإجراءات الجنائیة رقم 23 لسنة 2004.
    • قنبری، حمید. حق الله و حق الناس در قرآن و احادیث. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز، ۱۳۹۳.
    • کاتوزیان، ناصر. فلسفه حقوق. جلد ۱، چاپ هفتم. تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۹۳.
    • گلدوست جویباری، رجب. آیین دادرسی کیفری. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات جنگل، ۱۳۹۷.
    • گولد، جولیوس، و ویلیام کولب. فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه مصطفی ازکیا و دیگران. تهران: انتشارات مازیار، بی‌تا.
    • لرستانی، نیلوفر. «مرور زمان کیفری در ایران با نگاهی به اسناد بین المللی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز، ۱۳۹۲.
    • محقق داماد، سید مصطفی. قواعد فقه (4)- بخش جزایی. چاپ پنجم. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۸۴.
    • مرادی‌زاده، کیوان. «ضرورت رکنی و اصولی تقنین مجازات‌های بازدارنده در قانون مجازات اسلامی». دو فصلنامه بین‌المللی تحقیقات حقوق قضایی، 1،۱ (۱۳۹۹).
    • مرعشی، سید محمد حسن. دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام (1-2). تهران: نشر میزان، ۱۳۹۷.
    • مصر. قانون الإجراءات الجنائیة رقم 150 لسنة 1950. (آخرین اصلاحیه به موجب قانون شماره ۱۸۹ لسنة ۲۰۲۰، ۵ سپتامبر ۲۰۲۰).
    • مظاهری، معصومه، و زهرا آل اسحق. «قاعده فقهی، حقوقی انصاف». فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 27،8 (۱۳۹۱)135-164.
    • معصومی اردستانی، ابوالفضل. «ضابطه شرعی شناخت جرایم قابل گذشت و چالش‌های تفکیک قضایی». ارائه شده در مجموعه مقالات کنفرانس ملی فقه، حقوق و روانشناسی. شیراز: دانشگاه پیام نور، ۱۳۹۵.
    • معین، محمد. فرهنگ معین. چاپ چهارم. تهران: انتشارات ادنا، ۱۳۸۶.
    • موسوی عبدل‌آبادی، سید محمد مهدی. «آثار تصویب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری بر مرور زمان شکایت». فصلنامه رأی: مطالعات آرای قضایی، ۳۴ (۱۴۰۰).
    • مومنی، مهدی. روش تحقیق در حقوق؛ اصول نظری و عملی. چاپ دوم. تهران: انتشارات نویان، ۱۳۹۷.
    • میرکمالی، سید علیرضا. «جایگاه بزه‌دیده در قانون آیین دادرسی کیفری آلمان». آموزه‌های حقوق کیفری، 2،8 (1390)، 149-172.
    • نجار فیروزجایی، حامد. «مرور زمان در قانون مجازات اسلامی و رویه قضایی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، ۱۳۹۵.
    • نقیب‌زاده، احمد. درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی. چاپ سوم. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۳.
    • یخدانی، فلاح، انسیه فلاح، و محمدرضا عظیمی دخت. «مفهوم و جایگاه انصاف در فقه». ارائه شده در اولین همایش ملی وکالت، اخلاق، فقه و حقوق. میبد: دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۹۳.
    • ب) منابع خارجی
    • Campbell Black, Henry. Black’s Law Dictionary. Revised 4th ed. St. Paul, Minn: West Publishing Co., 1968.
    • Clare, Stanley, and Michael J. Ashdown. “Laches and Limitation.” Trusts & Trustees (2014).

    Doi:10.1093/tandt/ttu163.

    • Strafgesetzbuch in der Fassung der Bekanntmachung vom 13. November 1998. BGBl. I S. 3322. Zuletzt geändert durch Artikel 2 des Gesetzes vom 30. Juli 2024 (BGBl. 2024 I Nr. 255).
    • Deutschland, Strafprozeßordnung (StPO), § 136a, in der Fassung der Bekanntmachung vom 7. April 1987 (BGBl. I S. 1074, 1319), zuletzt geändert durch Art. 3 des Gesetzes vom 30. Juli 2024 (BGBl. 2024 I Nr. 255).
    • Elliott, Catherine, and Frances Quinn. Criminal Law. 3rd ed. England: Pearson Education Limited, 2000.
    • Henry, Edmund, and Turner Snell. The Principles of Equity. London: Stevens & Haynes,
    • Khan, Malcolm, Michel Robson, and Kristina Swift. Clinical Negligence. London: Cavendish Publishing Limited, 2002.
    • Merriam-Webster. “Laches.” In Merriam-Webster.com Dictionary. Accessed July 9, , from https://www.merriam-webster.com/dictionary/laches
    • W.D, Redmond. “General Principles of English Law”. 5th Ed. Macdonald and Evans Publications, 1983.
    • Schweizerisches Strafgesetzbuch. Vom 21. Dezember 1937 (Stand am 1. Juli 2024).

    ج) سایت‌ها‌

پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی
دوره 13، شماره 25
مرداد 1404
صفحه 99-134