پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی

تفکیک مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی از مسئولیت کیفری به‌علت رفتار دیگری؛ بایسته‌ها و پیامدها

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
فردین شقاقی 1
باقر شاملو 2
1 کارشناسی ارشد، حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/jclc.2025.467282.2025
چکیده
مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی و مسئولیت کیفری به علت رفتار دیگری برای اولین بار در قانون مجازات اسلامی 1392 پیش‌بینی شده است. از آنجایی که ماهیت این دو نوع مسئولیت کیفری بهم نزدیک می‌باشد و در هر دو یک شخص در برابر رفتار مجرمانه شخص دیگری مسئولیت کیفری دارد، در مواردی ممکن است مرز این دو نوع مسئولیت کیفری غیرقابل تشخیص باشد. بر مبنای نتایج پژوهش حاضر، مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی و مسئولیت کیفری به علت رفتار دیگری هر دو مسئولیت کیفری استثنائی می‌باشند و قانون‌گذار برای تحقق آنها شرایطی را لازم دانسته است. برای انتساب مسئولیت کیفری به شخص حقوقی باید جرم توسط نماینده قانونی در چارچوب وظایف قانونی بوده و همچنین به نام و در راستای منافع آن نیز باشد. ولی برای تحقق مسئولیت کیفری به علت رفتار دیگری نیازی به نمایندگی نیست و معیار اصلی این می‌باشد که قانون شخصی را در برابر رفتارهای مجرمانه دیگری مسئول قلمداد نماید. بنابراین شخص حقوقی در قبال رفتارهای مجرمانه تمام کارکنان و کارگران مسئولیت ندارد، بلکه مسئولیت آن محدود به رفتارهای مجرمانه نماینده حقوقی است. در مواردی که شخص حقوقی کارفرما می‌باشد و در راستای انجام وظایف کارگران جرمی رخ می‌دهد، شخص حقوقی به دلیل عدم نظارت کافی از باب مسئولیت به علت رفتار دیگری، مسئول خواهد بود. مقاله حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی از طریق تحلیل قوانین، بررسی تطبیقی و با بهره‌گیری از ابزار کتابخانه به صورت مقایسه‌ای به بررسی ارکان و شرایط تحقق مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی و مسئولیت کیفری به علت رفتار دیگری می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی
مسئولیت کیفری به‌علت رفتار دیگری
نمایندگی
مغز متفکر
مسئولیت مافوق

عنوان مقاله English

Demarcating Corporate Criminal Liability from Vicarious Liability in Iran's Islamic Penal Code: A Comparative Legal Analysis

نویسندگان English

Fardin Shaghaghi 1
Bagher Shamloo 2
1 M.A. Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 associate professor of law, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Shahid Beheshti university.
چکیده English

The 2013 Islamic Penal Code marked a watershed in Iranian criminal jurisprudence by formally recognizing two derivative liability regimes: (1) corporate criminal liability (Article 143) and (2) vicarious liability for acts of another (Article 142). While both doctrines impute liability for third-party conduct, their jurisprudential foundations and operational parameters diverge significantly - a distinction often obscured in judicial practice. This study establishes that both constructs constitute exceptions to the fundamental principle of personal culpability (nulla poena sine culpa), requiring strict statutory construction. To attribute criminal liability to a legal person, three cumulative conditions must be satisfied: (i) the act was performed by an alter ego (legal representative), (ii) within authorized competence, and (iii) with corporate benefit intent (Article 143). Conversely, vicarious liability under Article 142 requires neither representative status nor benefit accrual, but rather a hierarchical relationship (e.g., employer-employee) coupled with deficient supervision. The critical distinction lies in the circle of attributable actors: corporate liability attaches only to representative acts, whereas vicarious liability may extend to all subordinate conduct within employment scope. When a corporate entity functions as employer, dual liability pathways emerge - direct liability for representative misconduct (Article 143) or derivative liability for systemic supervisory failures (Article 142). Through comparative legal analysis (drawing on civil law and common law precedents) and doctrinal examination of Iranian jurisprudence, this study develops a taxonomy for distinguishing these liability regimes in prosecutorial decision-making and judicial interpretation.
 

کلیدواژه‌ها English

Corporate Criminal Liability
Vicarious Liability
Doctrine of Imputation
Alter Ego Principle
Organizational Culpability
Superior Responsibility
Islamic Penal Code
الف) منابع فارسی
کتاب
- اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی 2، چاپ چهل و نهم، تهران: نشر میزان، 1397.
- آقایی جنت‌مکان، حسین. حقوق کیفری عمومی، چاپ اول، تهران: جنگل، 1390.
- برهانی، محسن و الهه لطفعلی زاده. تأملات؛ شرحی بر قانون مجازات اسلامی، چاپ اول، تهران: انتشارات قوه قضائیه، 1400.
- رنجبر، حسین. «مسئولیت کیفری نیابتی» در دانشنامه علوم جنایی اقتصادی، به اهتمام امیرحسن نیازپور، تهران، نشر میزان، چاپ دوم، 1398.  
- شاملو، باقر. «مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی» در دانشنامه علوم جنایی اقتصادی، به اهتمام امیرحسن نیازپور، تهران، نشر میزان، چاپ دوم، 1398.
- صانعی، پرویز. حقوق جزای عمومی، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه ملی ایران، 1354.
- صفایی، حسین. اشخاص و محجورین، چاپ بیست و ششم، تهران: انتشارات سمت، 1398.
- کلارسون، کریستوفر. تحلیل مبانی حقوق جزای عمومی، چاپ سوم، ترجمه حسین میرمحمد صادقی. تهران: جنگل، 1398.
- لوترمی، لورانس و کلب، پاتریک. بایسته‌های حقوق جزای عمومی فرانسه، چاپ دوم، ترجمه محمود روح‌الامینی، تهران: نشر میزان، 1395.
- منصورآبادی، عباس. مختصر حقوق جزای عمومی، چاپ دوم، تهران، نشر میزان، 1399.
- میرمحمد صادقی، حسین. حقوق جزای عمومی 2، چاپ اول، تهران، نشر دادگستر، 1400.
- نوربها، رضا. زمینه حقوق جزای عمومی، چاپ بیست‌و‌نهم، تهران: انتشارات کتابخانه گنج‎دانش، 1390.
مقاله
- اسلام قریشی و حسین علی مولایی. «بررسی مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در قانون مجازات اسلامی»، فصلنامه بین‌المللی قانون‌ یار، 5، 20 (1400)،213-244.
- ایرج گلدوزیان، امین گلریزی. «اهلیت جنایی اشخاص حقوقی». مجله حقوقی دادگستری، 82، 102 (1397)، 209-233.
https://doi.org/10.22106/jlj.2018.32739
- باقر شاملو و مهدی حسینی. « انتساب مسئولیت کیفری به اشخاص حقوقی در حقوق کیفری ایران و فقه امامیه»، دو فصلنامه پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، 11، 1 (1401)، 123-146.
Doi:  10.30497/irj.2022.76398
- پیمان نمامیان. «سیاست تقنینی ایران در قبال مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی»، مجله دادرسی، 66، (1386): 32.
- توجهی، عبدالعلی، هاله کریمیان. «مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری در قوانین ایران و اسناد بین‌المللی»، مجله حقوقی دادگستری، 82، 104، (1397)، 239-266.
https://doi.org/10.22106/jlj.2018.34688
- حمید محمدی. «معیار مسئولیت کیفری ناشی از عمل غیر در نظام کیفری ایران و مصر»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 7، 24 (1397)، 67-95.
https://doi.org/10.22054/jclr.2018.22857.1435
- سید درید موسوی مجاب، علی رفیع‌زاده. «دامنه مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در قانون مجازات اسلامی»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 4، 13 (1394)، 147-169.
https://doi.org/10.22054/jclr.2016.2408
- فاطمه قناد و مسعود اکبری. «مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در حال تصفیه»، مجله حقوقی دادگستری، 79، 91 (1394)، 37-56.
https://doi.org/10.22106/jlj.2015.15716
- کیومرث کلانتری و محمدصادق فرج‌پور. «تفکیک مسئولیت کیفری ناشی از فعل غیر با عناوین مشابه»، نشریه پژوهش‌های حقوقی، 19، 41 (1399)،
Doi: 10.48300/jlr.2020.109248
- مجتبی جعفری. «بازاندیشی در مفهوم مسئولیت کیفری ناشی از فعل غیر»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری،6، 20 (1396)، 173-200.
https://doi.org/10.22054/jclr.2017.12330.1216
- محمدجعفر حبیب‌زاده، محسن شریفی، محمد عیسائی تفرشی و محمد فرجیها. «دگرگونی‌های مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در ایران»، مجله حقوقی دادگستری، 77، 82 (1392)، 117-159.
 https://doi.org/10.22106/jlj.2013.10829
- مهدیه سیفی. «ارکان مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392» (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، آذر 1392) 24.
 
- ب) منابع خارجی
 
Books:
- Jefferson, Michael. Criminal Law. Longman, 2001.
- Cowley, Christopher, and Nicola Padfield. The Philosophy of Criminal Law. Routledge, 2024.
- Giliker, Paula. Vicarious Liability in Tort: A Comparative Perspective. 1st ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
- Hallevy, Gabriel. The Matrix of Derivative Criminal Liability. Springer Science & Business Media, 2012.
- Herring, Jonathan. Criminal Law: Text, Cases, and Materials. Oxford University Press, 2018.
- Laufer, W. Corporate Bodies and Guilty Minds: The Failure of Corporate Criminal Liability. 1st ed. Chicago: The University of Chicago Press, 2006.
- Ormerod, David, and Lord Justice Hooper. Blackstone’s Criminal Practice 2010. Oxford: Oxford University Press, 2009.
- Petrin, Martin, and Christian Witting. Research Handbook on Corporate Liability. Edward Elgar Publishing, 2023.
- Wilson, William. Criminal Law: Doctrine and Theory. 4th rev. ed. Longman, 2011.
Articles
- Neyers, J. W. “A Theory of Vicarious Liability.” Alberta Law Review 43, no. 2 (2019), 287–287. https://doi.org/10.29173/alr1254.
Morgan, Phillip. “Recasting Vicarious Liability.” The Cambridge Law Journal 71, no. 3 (2012), 615–650. https://doi.org/10.1017/S0008197312000840.
 
پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی
دوره 13، شماره 25
مرداد 1404
صفحه 395-422