پژوهش‌های حقوق جزا و جرم شناسی

پژوهش‌های حقوق جزا و جرم شناسی

مماثلت کارکردی؛ تبدیل قصاص عضو دارای مماثل به عضو غیر مماثل در فرض تعذر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشه، ایران.
10.22034/jclc.2026.583323.2231
چکیده
قصاص عضو به‌عنوان یکی از احکام کیفری در نظام حقوقی اسلام همواره مدِّنظر فقها و حقوق‌دانان بوده است. اصل بنیادین در این باب، لزوم قاعدهٔ «مماثلت» میان عضو آسیب‌دیده و عضو قصاص‌شونده و درنهایت، ثبوت دیه است. بااین‌حال، موارد متعددی پیش می‌آید که تحقق مماثلت کامل، چه به‌لحاظ ماهیت عضو و چه به‌لحاظ کیفیت آسیب، امکان‌پذیر نیست. این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی‌تحلیلی با هدف بررسی دیدگاه‌های فقها و مبانی استدلالی ایشان در خصوص قصاص عضو غیر مماثل انجام شده است و امکان قصاص عضو غیر مماثل را برجسته می‌سازد.
جنبهٔ نوآوری پژوهش عبارت است از اینکه با تکیه بر مفاهیمی چون تقدم حق‌ المجنی‌علیه و تفسیر موسع از مفهوم مماثلت (براساس کارکرد و منفعت) و تأویل قواعد عام فقهی، اجرای قصاص عضو غیر مماثل را در شرایط بسیار خاص و با رعایت سخت‌گیرانهٔ موازین فقهی، ازجمله عدم‌وجود مفسده (مانند هلاکت یا فساد شدید جانی) ممکن دانسته است.
نتایج این پژوهش به این شرح است: تبیین جواز قصاص عضو غیر مماثل در قالب عناوین ثانویه، به‌گونه‌ای که در شرایط فقدان عضو مماثل، ضرورتِ «استیفای حق قربانی» و «جلوگیری از عدم‌اجرای کیفر جانی»، به‌عنوان مصلحتِ اهم، حاکم بر قواعد اولیه (لزوم مماثلت) می‌شود. این امر، اعتبار‌بخشی به «نظریهٔ مماثلت کارکردی» را ذیل قاعدهٔ «لاضرر و لاضرار» برای گذار از بن‌بستِ دیه ممکن می‌سازد. همچنین با تحدید حدودِ شرعیِ قصاصِ غیر هم‌جنس و تأکید بر شروطِ احتیاطی، از خروج از مدارِ عدل جلوگیری می‌شود و الگوی اصلاحی برای نظام قضایی به‌منظور بهره‌گیری از عناوین ثانویه در پرونده‌های پیچیدهٔ جنایات عضو ارائه می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Jurisprudential and Legal Feasibility of Converting Retaliation of Equivalent Organs (Qisas al-Momasel) to Non-Equivalent Organs under Secondary Rulings (Ahkam al-Sanaviyyah)

نویسندگان English

Kosar Baharian Sharghi 1
Boshra Abdkhodaei 2
1 M.A. in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Retaliation for a bodily organ (Qiṣāṣ al-ʿuḍw)—as one of the penal sanctions within the Islamic legal system—has long been the subject of considerable attention among jurists and legal scholars. The fundamental principle in this regard is the requirement of the rule of "similarity" (mumāthalah) between the injured organ and the organ to be retaliated upon, ultimately leading to the establishment of blood money (diyah) if similarity is unattainable. However, numerous cases arise where achieving complete similarity, either in terms of the nature of the organ or the quality of the injury, is not possible.
This study, adopting a descriptive‑analytical approach, examines the perspectives of jurists and the evidentiary foundations of their reasoning concerning retaliation involving non‑similar organs, thereby highlighting the theoretical possibility of such retaliation. By relying on concepts such as the precedence of the victim's right (ḥaqq al‑mujnā ʿalayh), a broad interpretation of similarity based on functional equivalence and benefit, and the hermeneutical reinterpretation (taʾwīl) of general jurisprudential principles, the application of Qiṣāṣ to a non‑similar organ is argued to be conceivable under highly exceptional circumstances—strictly within the bounds of jurisprudential safeguards, notably the absence of corruption or severe harm (mafsadah), such as the death or severe debilitation of the offender. This possibility constitutes the innovative dimension of the present research

کلیدواژه‌ها English

Organ Retaliation (Qiṣāṣ al-Aʿḍāʾ or Qiṣāṣ al-Aṭrāf)
Similar Organ (ʿUḍw Mumāthil)
Non-Similar Organ Retaliation
Condition of Equality in Qiṣāṣ
Secondary Rulings (Aḥkām Thānawiyyah)